Howa şertlerine baglylykda süýji suw girýän ýerlerdäki üýtgeşmeleriň kenarýaka ekosistemalarynyň gurluşyna we işine täsir edýändigi görkezildi. Soňky onýyllyklarda (1993–2021) Demirgazyk-Günbatar Patagoniýanyň (NWP) kenarýaka ulgamlaryna derýa akymynyň täsiriniň üýtgeşmelerini uzak möhletli derýa akymynyň wagt seriýasynyň, gidrologiki simulýasiýanyň, hemra arkaly alnan we deňiz ýüzüniň şertleri (temperatura, bulançaklyk we duzlulyk) boýunça gaýtadan seljerme maglumatlarynyň bilelikdäki seljermesi arkaly Demirgazyk-Günbatar Patagoniýanyň (NWP) kenarýaka ulgamlaryna täsiriniň üýtgeşmelerini bahaladyk. Alty esasy derýa basseýnini öz içine alýan zolakda derýa akymynyň iň pes derejesiniň ep-esli azalmagy hepdelik, aýlyk we möwsümleýin ölçeglerde aýdyň boldy. Bu üýtgeşmeler garyşyk režimli demirgazyk basseýnlerinde (meselem, Puelo derýasy) has aýdyň boldy, ýöne günorta tarap niwal režimi bilen häsiýetlendirilýän derýalara tarap öňe gidýän ýaly. Goňşy iki gatlakly içki deňizde süýji suw girýän ýerleriň azalmagy Demirgazyk Patagoniýanyň ýüzündäki has saýaz galoklin we ýerüsti temperaturalaryň ýokarlanmagy bilen gabat gelýär. Netijelerimiz NWP-de derýalaryň goňşy estuariýa we kenarýaka suwlaryna çalt ösýän täsirini görkezýär. Biz deňiz kenarýaka suwlaryna akym suwlaryny üpjün edýän ulgamlaryň degişli uýgunlaşdyrylan basseýn dolandyryşy bilen birlikde, üýtgeýän howa şertlerinde ekosistemara gözegçilik, çaklama, zyýanyň öňüni almak we uýgunlaşmak strategiýalarynyň zerurlygyny nygtaýarys.
Derýalar kontinental süýji suwuň ummanlara girmeginiň esasy çeşmesidir1. Ýarym ýapyk kenarýaka ulgamlarynda derýalar aýlanyşyk prosesleriniň möhüm hereketlendirijisi2 we gury ýer we deňiz ekosistemalarynyň arasyndaky köpri bolup, kenarýaka we açyk ummanlardan gelýän iýmit maddalaryny, organiki maddalary we çökündileri daşaýar3. Soňky barlaglar kenarýaka ummanyna süýji suwuň girmeginiň möçberinde we wagtynda üýtgeşmeleriň bolandygyny habar berdi4. Wagt seriýalarynyň we gidrologiki modelleriň seljermeleri dürli giňişlik-wagt nusgalaryny5 görkezýär, mysal üçin, ýokary giňişliklerde süýji suwuň çykarylyşynyň güýçli artmagyndan6 - buzuň eremeginiň artmagy sebäpli - orta giňişliklerde gidrologiki gurakçylygyň artmagy sebäpli pese gaçýan meýillere çenli7. Soňky habar berlen meýilleriň ugry we möçberine garamazdan, howanyň üýtgemegi üýtgeýän gidrologiki režimleriň8 esasy hereketlendirijisi hökmünde kesgitlenildi, kenarýaka suwlaryna we olaryň goldaýan ekosistemalaryna täsirleri bolsa heniz doly baha berilmeli we düşünilmeli9. Howanyň üýtgemegi (ýagyşyň üýtgeýän görnüşleri we temperaturanyň ýokarlanmagy) we gidroelektrik stansiýalary ýa-da suw howdanlary ýaly antropogen basyşlaryň täsiri bilen derýa akymynyň wagtlaýyn üýtgemeleri10,11, suwaryş ulgamlarynyň üýtgemeleri we ýer ulanylyşynyň üýtgemeleri12 süýji suw çeşmeleriniň girýän tendensiýalaryny seljermekde kynçylyk döredýär13,14. Mysal üçin, birnäçe gözlegler tokaýlaryň dürliligi ýokary bolan sebitleriň gurakçylyk döwründe tokaý plantasiýalary ýa-da oba hojalygy bilen dolandyrylýan sebitlere garanyňda has ýokary ekosistema durnuklylygyny görkezýändigini görkezdi15,16. Orta giňişliklerde, howanyň üýtgemeginiň we ýerli antropogen bozulmalaryň täsirlerini aýyrmak arkaly kenarýaka ummanyna geljekki howanyň üýtgemeginiň täsirini düşünmek üçin, gidrologiki režimdäki üýtgeşmeleri ýerli adam bozulmalaryndan aýryp boljak derejede çäklendirilen üýtgeşiklikli salgylanma ulgamlaryndan gözegçilik etmek gerek.
Günbatar Patagoniýa (Günorta Amerikanyň Ýuwaş umman kenarynda > 41°S) şeýle gowy goralan sebitleriň biri hökmünde ýüze çykýar, bu ýerde bu ekosistemalary gözegçilikde saklamak we goramak üçin yzygiderli ylmy-barlag işleri zerurdyr. Bu sebitde erkin akýan derýalar dünýäniň iň giň makro-destwalarynyň birini emele getirmek üçin çylşyrymly kenarýaka geomorfologiýasy bilen özara täsirleşýär17,18. Patagoniýanyň derýa basseýnleri uzakda ýerleşýändikleri sebäpli ýokary ýerli tokaý örtügi19, pes ilat dykyzlygy we umuman, bentlerden, suw howdanlaryndan we suwaryş infrastrukturasyndan azat bolmak bilen ajaýyp derejede bozulmaýar. Bu kenarýaka ekosistemalarynyň daşky gurşawyň üýtgemelerine garşy gowşaklygy, esasan, olaryň süýji suw çeşmeleri bilen özara täsirleşmegine baglydyr. Demirgazyk-Günbatar Patagoniýanyň (NWP; 41–46 ºS) kenarýaka suwlaryna süýji suwlaryň girmegi, şol sanda gönüden-göni ýagyş we derýa akymy, okean suw massalary, esasanam ýokary duzlulykly Subantarktika suwlary (SAAW) bilen özara täsirleşýär. Bu bolsa, öz gezeginde, güýçli duzlulyk gradientleriniň döremegi arkaly aýlanyşygyň, suwuň täzelenmeginiň we howa alyş-çalyşynyň 20 nusgalaryna täsir edýär, galoklinda ýokary derejeli möwsümleýin üýtgeşiklik we giňişlik heterojenligi bilen21. Bu iki suw çeşmesiniň arasyndaky özara täsir plankton jemgyýetleriniň düzümine22 hem täsir edýär, ýagtylygyň gowşamagyna23 täsir edýär we SAAW24-de azot we fosfor konsentrasiýalarynyň suwuklaşmagyna we ýerüsti gatlakda ortosilikat üpjünçiliginiň ýokarlanmagyna25,26 getirýär. Mundan başga-da, süýji suwuň girmegi bu derýanyň suwlarynda ereýän kislorodyň (DO) güýçli dik gradientine getirýär, ýokarky gatlak bolsa, adatça, ýokary DO konsentrasiýasyny (6–8 ml L−1)27 görkezýär.
Patagoniýanyň kontinental basseýnlerini häsiýetlendirýän deňeşdirme boýunça çäkli goşulyşma kenarýaka zolagynyň, esasanam Çiliniň esasy ykdysady pudagy bolan akwakultura senagaty tarapyndan intensiw ulanylmagy bilen tapawutlanýar. Häzirki wagtda dünýäde akwakulturanyň öňdebaryjy öndürijileriniň arasynda ýerleşýän Çili losos we alabalygyň ikinji uly eksportçysy we midiýanyň iň uly eksportçysydyr28. Häzirki wagtda sebitde umumy meýdany takmynan 24,000 gektar bolan takmynan 2300 konsessiýa meýdançasyny eýeleýän losos we midiýa ösdürip ýetişdirmek Günorta Çilide uly ykdysady gymmatlyk döredýär29. Bu ösüş daşky gurşawa täsirsiz däl, esasanam losos ösdürip ýetişdirmek meselesinde, bu iş bu ekosistemalara ekzogen iýmit maddalary bilen goşant goşýar30. Şeýle hem, onuň howa bilen baglanyşykly üýtgeşmelere örän ejizdigi görkezildi31,32.
Soňky onýyllyklarda NWP-de geçirilen barlaglar süýji suw serişdeleriniň azalandygyny habar berdi33 we tomusda we güýzde derýa akymynyň azalandygyny34, şeýle hem gidrologik gurakçylygyň uzaga çekjekdigini çaklady35. Süýji suw serişdeleriniň bu üýtgeşmeleri daşky gurşawyň derrew parametrlerine täsir edýär we giň ekosistemanyň dinamikasyna kaskadly täsir edýär. Mysal üçin, tomus-güýz gurakçylyk döwründe kenarýaka ýerüsti suwlarynda ekstremal şertler has ýygylaşdy we käbir ýagdaýlarda gipoksiýa36, parazitizmiň artmagy we zyýanly suw otlarynyň güllemegi32,37,38 (HAB) arkaly suw hojalygy senagatyna täsir etdi.
Soňky onýyllyklarda NWP-de geçirilen barlaglar süýji suw serişdeleriniň azalandygyny habar berdi33 we tomusda we güýzde derýa akymynyň azalandygyny34, şeýle hem gidrologik gurakçylygyň uzaga çekjekdigini çaklady35. Süýji suw serişdeleriniň bu üýtgeşmeleri daşky gurşawyň derrew parametrlerine täsir edýär we giň ekosistemanyň dinamikasyna kaskadly täsir edýär. Mysal üçin, tomus-güýz gurakçylyk döwründe kenarýaka ýerüsti suwlarynda ekstremal şertler has ýygylaşdy we käbir ýagdaýlarda gipoksiýa36, parazitizmiň artmagy we zyýanly suw otlarynyň güllemegi32,37,38 (HAB) arkaly suw hojalygy senagatyna täsir etdi.
NWP-de süýji suw serişdeleriniň azalmagy baradaky häzirki bilimler gidrologiki metrikalaryň39 seljermesine esaslanýar, olar uzak möhletli ýazgylaryň çäkli sanyndan we minimal giňişlik örtüginden alnan gidrologiki maglumatlar tapgyrynyň statistik ýa-da dinamiki häsiýetlerini beýan edýär. NWP-niň ýa-da golaýdaky kenarýaka ummanynyň deňziniň suwlaryndaky degişli gidrografiki şertlere gelende bolsa, uzak möhletli in-situari ýazgylar ýok. Kenarýaka sosial-ykdysady işleriniň howanyň üýtgemegine täsir edýän täsirlerine ejizligini göz öňünde tutup, howanyň üýtgemegine dolandyryş we uýgunlaşmak üçin gury ýer-deňiz interfeýsiniň giňişleýin çemeleşmesini kabul etmek hökmanydyr40. Bu meseläni çözmek üçin gidrologiki modelirlemegi (1990–2020) deňiz ýüzüniň şertleri boýunça hemradan alnan we gaýtadan seljerme maglumatlary bilen birleşdirdik (1993–2020). Bu çemeleşmäniň iki esasy maksady bar: (1) sebitleýin möçberde gidrologiki metrikadaky taryhy meýilleri bahalandyrmak we (2) bu üýtgeşmeleriň golaýdaky kenarýaka ulgamy üçin, esasanam deňiz ýüzüniň duzlulygy, temperaturasy we bulanyklygy babatdaky täsirlerini öwrenmek.
Biz gidrologiýany we suwuň hilini gözegçilikde saklamak üçin dürli görnüşli akylly sensorlary hödürläp bileris, maslahatlaşmaga hoş geldiňiz.
Ýerleşdirilen wagty: 2024-nji ýylyň 18-nji sentýabry